Sint Maarten

Op de elfde van de elfde start onze kerstperiode met het feest van Sint Maarten.
Het is vandaag de naamdag van de heilige Martinus van Tours, de eerste bisschop van Tours die leefde van 316-397. Het was een weldoener en beschermheilige van de armen, bedelaars, boeren en kooplui. 

Op Sint Maarten kregen de kinderen in het verleden vrij van school. De oogst was binnengehaald en de gezinnen bereiden zich alvast voor de komende koude winterperiode. Thuis werd er op Sint Maarten steevast pannenkoeken van boekweitmeel en rozijnen gebakken op het met hout gestookte fornuis. Een heerlijke voedzame lekkernij dat kracht geeft aan een moeilijke tijdspanne.
De gehele cyclus duurt twee maal veertig dagen en eindigt op de tweede van de tweede met Maria Lichtmis.

Día de las Ñatitas

Dit is misschien wel het meest spraakmakende en macabere festival van heel Zuid-Amerika. Het feest van de schedels dat zich precies een week na Allerzielen afspeelt in de Andes. Het is Día de las Ñatitas, de Dag van de Schedels. 

In Bolivia bewaren veel gezinnen de echte menselijke schedels van overleden familieleden of soms van onbekenden gewoon thuis. Men gelooft dat de schedel de ziel van de overledene beschermt. Als je goed voor de schedel zorgt, beschermt de ziel jouw huis tegen dieven en brengt hij geluk. 

Vandaag 9 november verlaten de schedels het huis voor een grote reünie op de begraafplaats van La Paz. De schedels worden door de eigenaren prachtig versierd. Ze krijgen hippe zonnebrillen op, chique hoeden zoals de traditionele bolhoeden, bloemenkransen, en er wordt zelfs een brandende sigaret in hun mond gestoken. Men trakteert de schedels op cocabladeren, alcohol en muziek. Het is een bizarre, maar ongelooflijk liefdevolle traditie waarbij de grens tussen leven en dood op een unieke manier vervaagt. 

Witte Wieven versus Finados

Terwijl wij in Europa op 2 november Allerzielen stilletjes herdenken – met een zekere vrees voor de dwalende geesten en de IJsduivels – gaat het in Brazilië er tijdens Dia dos Finados heel anders aan toe. Hoewel het een officiële rouwdag is waarbij miljoenen mensen met bloemen en kaarsen de begraafplaats bezoeken, leeft er een diepgeworteld Afro-Braziliaans geloof dat de sfeer totaal anders kleurt.

Binnen religies als Candomblé gelooft men dat de zielen van de overledenen (de Eguns) op deze dag heel dicht bij de levenden komen. In plaats van de deuren stevig op slot te draaien tegen het onbekende, laten veel Brazilianen juist een glas water en een stuk brood op tafel staan. Zij zien deze geesten niet als angstaanjagende verschijningen, maar als beschermengelen die wijsheid en warmte brengen voor het komende jaar. Een prachtig contrast met de gure, Europese winterangst.

Halloween: Het Keltische Nieuwjaar tot verlichte dodenakkers

Griezelen we op 31 oktober eigenlijk wel om de juiste redenen? De commercie heeft er een Amerikaans feest van gemaakt, maar de ware oorsprong van Halloween ligt veel dieper. 
Het is het verhaal van Samhain, de Keltische oudjaarsavond die het definitieve einde van de oogsttijd markeerde. Een overgang van het goudgele zomerlicht naar de donkere, kille winter.
Voor de Kelten, die leefden op het ritme van de maan, was dit de nacht waarin de sluier tussen onze wereld en het hiernamaals flinterdun werd. 

De geesten van overleden dierbaren kwamen thuis en kregen voedsel voor de deur. Maar om de boze geesten te misleiden en weg te jagen, vermomde de bevolking zich met angstaanjagende maskers. De basis van onze verkleedpartijen was geboren.


Paus Gregorius IV vond dit heidense spektakel destijds maar niets. In het jaar 835 greep de kerk definitief in om het feest te kapen en te kerstenen. De Keltische avond van 31 oktober werd omgedoopt tot All Hallow’s Eve (Halloween). Het Keltische Nieuwjaar op 1 november werd Allerheiligen, en op 2 november volgde Allerzielen om specifiek alle overledenen te herdenken.
Rond deze dagen zien de dodenakkers er betoverend uit, opgelicht door ontelbare lichtjes en opgesierd met kleurrijke chrysanten. Juist in die serene, gloeiende setting komt dat flinterdunne contrast tussen leven en dood weer prachtig tot uitdrukking. Het herinnert ons eraan dat de grens tussen toen en nu nooit helemaal dicht is.
Dus als je deze week de kaarsen aansteekt, weet dan dat je meebeweegt met een eeuwenoud natuurritme. Een fijn griezelweekend!

De Klopjacht van de IJsduivels


Op 28 oktober rond de naamdag van de heiligen Simon en Judas nadert steevast de eerste winterkou. De boeren sluiten de zware staldeuren om hun vee te beschermen tegen wat komen gaat. Waar de IJsheiligen in mei aankondigden dat de winter definitief voorbij was, brengen de IJsduivels nu juist de bittere kou met zich mee. Deze dekselse demonen zijn het spiegelbeeld van de lente heiligen. Zij luiden niet het jonge leven in, maar brengen de natuur in haar diepe winterslaap. Het volksgeloof is daarin onverbiddelijk: "Met IJsheiligen naar buiten, met IJsduivels naar binnen."

Vanaf 28 september tot aan Allerzielen (2 november) schuift de poort naar de onderwereld op een kier. De weergoden sturen hun koudste dienaars op pad om de aarde gereed te maken voor de winter. Buiten loeit een plotselinge, ijzige storm die de laatste bladeren met geweld van de bomen rukt. Het zijn de IJsduivels die op de toppen van de gure noordwestenwind rijden. Waar hun ijzige adem de grond raakt, wijkt het laatste groen en verandert het gras in glasharde, ijzige naalden.
Witte mistflarden zweven als mysterieuze geesten met onzichtbare zeisen over de velden. Een reiziger die vannacht te laat op pad is en verdwaalt in de plotselinge nevels, hoort een schel, spottend gelach om zich heen. De mist grijpt hem bij de keel, sluit zich als een kille deken om zijn borst en verdrijft de laatste zomerglorie uit zijn lijf. Pas als de zon op Allerzielen eindelijk de mist verdrijft, is het rijk van de winter definitief begonnen. Want als Simon en Judas henen gaan, dan komt de winter er direct aan.

Sint-Ursula en de pijlen van Keulen


De Rijn ligt er in Keulen die middag spiegelglad bij. Een vloot van elf eiken Romeinse platbodems glijdt op 21 oktober in het jaar 451 geruisloos door het ondiepe water. Aan boord staat de Britse prinses Ursula. Volgens de hardnekkige middeleeuwse legenden wordt zij vergezeld door een gigantisch leger van maar liefst 11.000 maagden. Ze zijn op de terugweg van een pelgrimstocht naar Rome. Maar wanneer de platbodems de bocht bij Keulen ronden, varen ze recht in een hinderlaag van de gevreesde Hunnen.

De barbaren kennen geen genade. Zodra de schepen de oever raken, stort de horde zich op de vrouwen. Een voor een sterven de metgezellen met een gebed op de lippen. Alleen Ursula blijft over. De aanvoerder van de Hunnen raakt zo onder de indruk van haar koninklijke schoonheid dat hij haar spaart en haar zijn hand aanbiedt. Toen Ursula hem ijskoud weigerde, spande hij woedend zijn boog. Een enkele pijl doorboort haar hart, waarna een leger van engelen uit de hemel neerdaalt om de Hunnen definitief te verjagen.

Dit epische verhaal van 11.000 maagden bleek eeuwen later het resultaat van een gigantische middeleeuwse blunder ofwel een kardinale fout. Archeologen ontdekten in Keulen een oude inscriptie ter ere van de slachtoffers. Er stonden letters als XI.M.V. Dit betekende simpelweg: 11 Martelaars en Maagden (Undecim Martyres Virgines). Een slordige monnik las de letter M echter als het Romeinse cijfer voor 1.000. En zo veranderde een dapper groepje van elf meisjes in elf Romeinse platbodems door één verkeerde penstreek in een onmogelijk leger van 11.000 vrouwen!

De Dans van de Reuzen


In de controlekamer van het Solar Weather Monitoring Centre in Geneve in juni 2062 bleef het angstwekkend stil. Op de reusachtige holografische schermen pulseerde de zon in felle tinten ultraviolet en röntgenstraling. Ze was onrustig. Sinds het officiële Solar Maximum van 2059 achter de rug was, had iedereen gehoopt op een rustige afbouw van Zonnecyclus 28. Maar de natuur hield zich niet aan het gemiddelde.


Ver in de diepten van de ruimte voltrok zich een zeldzame kosmische uitlijning. Vanaf de aarde gezien stonden Saturnus en Neptunus angstaanjagend dicht bij elkaar op de grens van de sterrenbeelden Stier en Tweelingen. Maar belangrijker nog, de reus Jupiter had zich schuin achter hen opgesteld in Maagd met Uranus in zijn kielzog. Meer dan negentig procent van alle planetaire massa in het zonnestelsel had zich verzameld in één gigantisch kwadrant. Het onzichtbare zwaartekracht duel was begonnen.


"Het onderlinge balanspunt is zojuist de kritieke grens gepasseerd”, fluisterde de hoofdanalist, terwijl ze naar een grafische weergave van het zonnestelsel wees. Het gemeenschappelijke zwaartepunt van alle planeten bevond zich niet langer diep in de kern van de zon, maar was miljoenen kilometers naar buiten getrokken, ruim voorbij het zonneoppervlak.
De zon reageerde op de asymmetrische trekkracht alsof een onzichtbare hand aan haar vloeibare plasma trok. Ze begon te waggelen. Deze planetaire getijdenkracht werkte als een kosmische klok die de interne magnetische dynamo van de zon een enorme slinger gaf. Het plasma kolkte en de magnetische veldlijnen raakten hopeloos in de knoop.
"CME in aantocht! Coronale massa-ejectie in kwadrant 4!" klonk het plotseling scherp door de intercom van het commandocentrum. Een gigantische zonnevlek, gevoed door de spanning van de planetaire uitlijning, was zojuist opengebarsten. Miljarden tonnen superheet, magnetisch geladen gas werden met een snelheid van duizenden kilometers per seconde de diepe ruimte in geslingerd. Recht op de aarde af.


Twee dagen later sloeg de ademloze verwondering over de gifgroene en bloedrode hemel boven Parijs en Caïro om in een kille realiteit. Analisten realiseerden zich al snel dat de veilige modus van de satellieten een illusie was geweest. De kosmische inductiegolf trof de kilometerslange bedrading in de ruimte die als een perfecte bliksemafleider werkte. Net zoals een blikseminslag op aarde op grote afstand huishoudapparaten uitschakelt, joeg de stroomstoot hier direct door de hardware. De microchips smolten door de hitte en de satellietnetwerken werden in één klap geruisloos gefrituurd tot dood schroot.
Mondiale analisten zagen de digitale wereldorde in recordtempo teruggeworpen worden in de tijd.  
Terwijl het hypermoderne cameranetwerk in de Aziatische megasteden door de piekspanningen op zwart ging, bleek de analoge techniek de redding. Oude archieven en bedrukte papieren boeken zijn plotseling de meest waardevolle bezittingen op aarde. Op de Nieuwe Zijderoute namen ouderwetse diesellocomotieven het transport over via handmatige spoorbeveiliging met slechts één trein per blok. De internationale communicatie viel direct terug op de stratosfeer waar de onverwoestbare kortegolfmasten van China Radio de ether bleven domineren. Op de oceanen navigeerden schepen dankzij magnetisch ongevoelige kwantum-fotonica en de stand van de sterren blind, maar autonoom, door de duistere nacht. De kosmische disbalans van 2062 had haar tol geëist.